Uzun zaman ge\u00e7irilen arkada\u015flara dikkat edilmesi konusunda uzmanlardan uyar\u0131 geldi. Uzmanlar fazla zaman ge\u00e7irilen arkada\u015flar\u0131n sigara, alkol, obezite ve hatta bo\u015fanmaya bile neden olabileceklerini s\u00f6ylerlerken Prof. Dr. Cebrail K\u0131sa, \u201cModel alma, olumlu olumsuz veya tamamen bir ba\u015fkas\u0131ndan davran\u0131\u015f\u0131 kopyalama, ba\u015fka \u00f6\u011frenme kayna\u011f\u0131 olmayan ve bu geli\u015fim s\u00fcrecinde ailelerinden destek g\u00f6rmeyen ki\u015filer i\u00e7in daha \u00e7ok do\u011frudur\u201d diye konu\u015ftu.<\/p>\n
Obezite, bo\u015fanma, sigara ve alkol kullan\u0131m\u0131n\u0131n, postmodern ya\u015fant\u0131n\u0131n dayatmalar\u0131 oldu\u011funu belirten \u0130stanbul Ayd\u0131n \u00dcniversitesi (\u0130A\u00dc) \u00d6\u011fretim \u00dcyesi Prof. Dr. Cebrail K\u0131sa, \u201cHepimiz bunlar\u0131 yapmak zorunday\u0131z gibi bir anlay\u0131\u015f geli\u015ftirilmi\u015f. H\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde fast food yenir, ili\u015fkiler ya\u015fan\u0131r ve biter, sigara ve alkol sosyal ve entelekt\u00fcel becerinin bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar ve dayat\u0131l\u0131r. Bir \u00e7o\u011fumuz da grup ya da s\u00fcr\u00fc halinde bu davran\u0131\u015flar\u0131 yap\u0131yoruz. \u2018O yapt\u0131, ben de yapmal\u0131y\u0131m\u2019 d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi evrimsel psikolojinin iyi bir a\u00e7\u0131klamas\u0131d\u0131r. Bir\u00e7ok deneyde insanlar\u0131n grup davran\u0131\u015flar\u0131na uydu\u011fu ve bu davran\u0131\u015flar\u0131 birbirinden kopyalad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterilmi\u015ftir. Bu da bize hayatta kalmak i\u00e7in ilkel insandan geli\u015ftirilmi\u015f evrimsel bir kal\u0131nt\u0131d\u0131r diyebilirim\u201d ifadelerini kulland\u0131.<\/p>\n
Arkada\u015flar sa\u011fl\u0131m\u0131za zararl\u0131 m\u0131<\/p>\n
Arkada\u015fl\u0131klar\u0131n ki\u015fileri nas\u0131l etkiledi\u011fine dair merak edilenleri de yan\u0131tlayan Prof. Dr. K\u0131sa, \u201cHepimiz \u00e7ocuklu\u011fumuzdan beri bu t\u00fcr s\u00f6ylemlere al\u0131\u015fk\u0131n\u0131zd\u0131r. Daha do\u011frusu, bir\u00e7o\u011fumuz asl\u0131nda k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerin hep d\u0131\u015far\u0131dan geldi\u011fine inan\u0131r. \u0130nsan\u0131n kendi i\u00e7inde hep do\u011fruluk, g\u00fczellik ve \u015fefkat oldu\u011funa inanmak isteriz. En basit haliyle karakterin neredeyse k\u00f6t\u00fc arkada\u015flar ya da iyi arkada\u015flar edinmekle olu\u015ftu\u011fu ve bu konuda genetik bir miras olan mizac\u0131n ve di\u011fer \u00e7evresel fakt\u00f6rlerin de\u011fersizle\u015ftirildi\u011fini s\u00f6yleyebilirim. Arkada\u015flar\u0131n duygular, d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve davran\u0131\u015flar \u00fczerine olan etkisi olumlu ya da olumsuz tart\u0131\u015f\u0131lacak bir durum de\u011fildir. Ama miza\u00e7 veya huy dedi\u011fimiz, asl\u0131nda do\u011fu\u015ftan itibaren genetik, biyolojik olarak bir yap\u0131sal temelimiz var. Bu temel \u00fczerine karakter ve ki\u015fili\u011fimiz geli\u015fiyor. Yani arkada\u015flar\u0131m\u0131z zararl\u0131 m\u0131 ya da yararl\u0131 m\u0131 ikileminden ziyade, biz arkada\u015flar\u0131m\u0131zla ne yapabiliriz ve onlardan ne kadar etkilenebiliriz, sorular\u0131n\u0131n yan\u0131tlar\u0131n\u0131 aramak daha do\u011frudur. Bu sorular\u0131 cevaplarken ve de arkada\u015f etkile\u015fimini ele al\u0131rken do\u011fu\u015ftan sahip oldu\u011fumuz biyolojik yap\u0131, anne babadan ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgileri, okul ve \u00e7evrenin etkile\u015fimini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmal\u0131y\u0131z. K\u00f6t\u00fc arkada\u015flar sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131za zararl\u0131d\u0131r ve iyi arkada\u015flar da sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131za yararl\u0131d\u0131r, diyebilirim. Bu her iki \u00f6nermenin de do\u011fru oldu\u011funu s\u00f6yleyebilirim. Ama arkada\u015flar d\u0131\u015f\u0131nda bizi etkileyen bir\u00e7ok fakt\u00f6r oldu\u011funu da unutmayal\u0131m\u201d dedi.<\/p>\n
Kararlar\u0131m\u0131z ba\u015fkalar\u0131na m\u0131 ait<\/p>\n
Arkada\u015f \u00e7evresinden olumlu veya olumsuz etkilenen ki\u015filerin kararlar\u0131n\u0131n kendi kararlar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki d\u00fc\u015f\u00fcncelere de a\u00e7\u0131kl\u0131k getiren Prof. Dr. Cebrail K\u0131sa, \u201c\u0130nsan\u0131n insan olabilme s\u00fcrecini bu \u015fekilde ve tek d\u00fcze ele al\u0131rsak bu kompleks biyolojik yap\u0131ya ve insan zihnine haks\u0131zl\u0131k etmi\u015f oluruz. Evet, davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 ailemizden ve arkada\u015flar\u0131m\u0131zdan kopyalama ya da model alma ile \u00f6\u011frenebiliriz. Ama bu \u015fekilde basit de\u011fil. Bir\u00e7ok davran\u0131\u015f\u0131m\u0131z asl\u0131nda genetik yap\u0131m\u0131z\u0131n i\u00e7inde var. Yani o davran\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131ran bir miza\u00e7la do\u011fuyoruz. D\u00fcrt\u00fcsel olmak, sebat etmek, yenilik aramak ya da vicdan sahibi olmak gibi. Annemiz ve babam\u0131zdan, \u00e7evremizden, okuldan ve de arkada\u015flar\u0131m\u0131zdan ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z geri bildirimler ve zihinsel birtak\u0131m i\u015flemler sonras\u0131nda bir davran\u0131\u015f\u0131 ediniriz ya da terk ederiz. B\u00fct\u00fcn davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z ya da kararlar\u0131m\u0131z asl\u0131nda bir nevi genetik yap\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7evre ile etkile\u015fimi sonucu geli\u015fir ve ortaya \u00e7\u0131kar. Genetik materyalin ve erken \u00e7ocukluk d\u00f6nemindeki aile ya\u015fant\u0131lar\u0131n\u0131n olumlu olmas\u0131, arkada\u015f etkilenmesini ve arkada\u015flardan zararl\u0131 davran\u0131\u015f ya da karar kopyalanmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131r\u0131r. Ancak aile ili\u015fkilerinden yeterince destek g\u00f6rmemi\u015f, travmatik ya\u015fant\u0131lar ve genetik materyal i\u00e7in olumsuzluklar\u0131n olmas\u0131 kabul edilebilir bir \u015fekilde ki\u015filerin sadece bir ba\u015fkas\u0131ndan zararl\u0131 davran\u0131\u015f ve kararlar\u0131n kopyalamaya y\u00f6nlendiklerini biliyoruz. Ancak \u00f6\u011frenme s\u00fcrecinde model almak ya da bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 kopyalamak \u00e7ok \u00f6nemlidir. \u00d6zellikle \u00e7ocukluk ve ergenlik d\u00f6neminde arkada\u015f ortamlar\u0131nda kabul g\u00f6rmek ve b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermek maksad\u0131yla davran\u0131\u015flar ve kararlar ya da fiziksel g\u00f6r\u00fcn\u00fcm daha kolay kopyalanabilir. Eri\u015fkinlerde de yine n\u00f6ronlar vas\u0131tas\u0131yla duygu ve davran\u0131\u015flar bir ba\u015fkas\u0131n\u0131 etkisi alt\u0131nda b\u0131rakabiliyor. \u0130nsan genetik yap\u0131s\u0131 ve zihni ile ba\u015fkas\u0131ndan etkilenmeye, onu kopya etmeye ya da model almaya \u00e7ok uygundur. Hepimizin bildi\u011fi gibi bunun i\u00e7in zihin kontrol teorisi geli\u015ftirilmi\u015ftir\u201d diye konu\u015ftu.<\/p>\n
\u201cDuygular bula\u015f\u0131c\u0131d\u0131r\u201d<\/p>\n
Duygular\u0131n bula\u015f\u0131c\u0131 oldu\u011funa dikkat \u00e7eken Prof. Dr. K\u0131sa \u201cDuygular kesinlikle bula\u015f\u0131c\u0131d\u0131r. Ama duygular\u0131n bula\u015fmas\u0131 ve ayn\u0131 \u015fekilde etki g\u00f6stermesi i\u00e7in de ki\u015finin etkile\u015fimi yapabilecek bir genetik materyali ya da travmatik bir ge\u00e7mi\u015fi olmas\u0131 gerekir. Bir \u00e7o\u011fumuz asl\u0131nda genetik yap\u0131n\u0131n bir miras\u0131 olarak ailemize benzer tarzda ne\u015feli, \u00f6fkeli, heyecanl\u0131, mutlu, mutsuz, depresif ya da ne\u015feli olabiliriz. Ayn\u0131 \u015fekilde bu depresif duygu durumu ya da ne\u015feyi, \u00e7evremize de ta\u015f\u0131yabilir ve ili\u015fkilerde o duyguya ait bir iklim yaratabiliriz. \u00d6zellikle uzun s\u00fcreli arkada\u015f ya da grup ili\u015fkilerinde nas\u0131l benzer duygu etkile\u015fimlerinin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 son zamanlarda ya\u015fanan baz\u0131 elim hadiselerde hepimiz ya\u015fad\u0131k. Toplu e\u011flenceler, grup kumar veya alkol partileri, toplu cinnet ge\u00e7irmeler, intiharlar, alemler bunlara birer \u00f6rnektir. Ba\u015far\u0131 ba\u011flam\u0131nda da birbirinden etkilenen ve rol model alan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 kopyalayan insanlar\u0131n ya da gruplar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 \u00f6rnek verilebilir. \u0130\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z toplumun, ailenin, mahallenin, okulun ve arkada\u015f grubunun depresif, anksiy\u00f6z ve ne\u015fe iklimini bula\u015f\u0131c\u0131 bir \u015fekilde ediniyoruz ve bunu hayat\u0131m\u0131z\u0131n her alan\u0131na ta\u015f\u0131yoruz\u201d dedi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
UZUN ZAMAN GE\u00c7\u0130R\u0130LEN ARKADA\u015eLARA D\u0130KKAT ED\u0130LMES\u0130 KONUSUNDA UZMANLARDAN UYARI GELD\u0130. UZMANLAR FAZLA ZAMAN GE\u00c7\u0130R\u0130LEN ARKADA\u015eLARIN S\u0130GARA, ALKOL, OBEZ\u0130TE VE HATTA BO\u015eANMAYA B\u0130LE NEDEN OLAB\u0130LECEKLER\u0130N\u0130 S\u00d6YLERLERKEN PROF. DR. CEBRA\u0130L KISA, \u201cMODEL ALMA, OLUMLU OLUMSUZ VEYA TAMAMEN B\u0130R BA\u015eKASINDAN DAVRANI\u015eI KOPYALAMA, BA\u015eKA \u00d6\u011eRENME KAYNA\u011eI OLMAYAN VE BU GEL\u0130\u015e\u0130M S\u00dcREC\u0130NDE A\u0130LELER\u0130NDEN DESTEK G\u00d6RMEYEN K\u0130\u015e\u0130LER \u0130\u00c7\u0130N DAHA \u00c7OK DO\u011eRUDUR\u201d D\u0130YE KONU\u015eTU.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":257859,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_publicize_message":"","jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","default_image_id":0,"font":"","enabled":false},"version":2}},"categories":[1],"tags":[3014,63686,63687,53,63685,63688],"class_list":["post-257858","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-genel","tag-aile","tag-baskalarinin","tag-davranislarini","tag-destegi","tag-gormeyenler","tag-kopyalar"],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/www.tvturk.com\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/aile-destegi-gormeyenler-baskalarinin-davranislarini-kopyalar_e1aca92.jpg?fit=1000%2C666","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/paKIfm-1550","_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.tvturk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/257858","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.tvturk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.tvturk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.tvturk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.tvturk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=257858"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/www.tvturk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/257858\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.tvturk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/257859"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.tvturk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=257858"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.tvturk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=257858"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.tvturk.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=257858"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}